दुर्गा पूजाको परम्परा र मिथिलाञ्चल

  • Rakesh Singh
  • प्रकाशित मिति: आश्विन 22, 2076
  • 82 पटक पढिएको

दुर्गा पूजाको परम्परा कहिलेबाट शुरु भयो भन्न गाह्रो छ । परापूर्वकालमै बनेका मुद्राहरुमा दुर्गा देवीको चित्र भेटिन्छ । शुक्र शासक अयसको पालामा बनेका मुद्रामा देवी गजलक्ष्मीको चित्रअंकित छ । गुप्तकालिन मुद्राहरुमा पनि देवीको चित्र पाइन्छ । चन्द्रगुप्त प्रथमको समय ३०५ देखि ३२५ सम्म मानिन्छ । उनको पालाका मुद्राहरुमा सिंहवाहिनी देवी दुर्गाको चित्रअंकित छ । चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य समयको उदय गिरी गुफामा महिषासुर मर्दिनीको प्रतिमा उपलब्ध छ ।  कुशान राजाहरु (१०० ईस २०० ई)का मुद्रामा पनि देवी दुर्गाको सिंहवाहिनी आकृति पाइन्छ ।

दक्षिण भारतका चोल राजाहरुका समयका प्रतिमाहरु पनि अद्भुत छन् । एलोराको गुफामा सप्तमातृका, पार्वती र महिषासुर मर्दिनीका प्रतिमाहरु देख्न सकिन्छ ।

मोहन जोडदो र हरप्पाको उत्खनन्मा ‘योनी’को आकारमा जति मूर्तिहरु छन, त्यस आधारमा भन्न सकिन्छ कि ताम्रयुगमा पनि शक्ति उपाशनाको  परम्परा रहेको थियो ।  सर जान मार्शलले पनि यो कुराको पुष्टि गरेका छन् । (मार्शल लिखित मोहन जोडदो एण्ड इट्स सिभिलाइजेशन पृष्ठ ५२–५५)

किराँत कालदेखि विजय र नरसंहारको आडमा मनाइने विजया दशमीले त्यस समयमा ऐतिहाँसिक नवरुप लिएको वर्णन एस ए शास्त्री गर्दछन्– अशोक २३३९ वर्ष पहिले बौद्ध धर्म ग्रहण गरेर म शस्त्रद्वारा हिंसात्मक विजय प्राप्त नगरी धर्म प्रचारद्वारा अहिंसात्मक विजय गर्नेछु भनि (त्यसै दिन) प्रतिज्ञा गरेका थिए । त्यसैले यसको नाँउ धर्र्म विजयादशमी भयो ।’

(बौद्ध धर्ममा जयमंगल कार्यपद्धति, पृ २१) यसरी अभिछिन्न रुपमा देवी दुर्गाको पूजा अर्चना गर्ने  परम्परा हजारौ वर्षदेखि हुदै आएको पाइन्छ ।

मिथिलाञ्चलमा दुर्गा पूजा

नेपालमा दुर्गा पूजा र दसैंको विशिष्ट महत्व छ । लामो सरकारी बिदादेखि एक महिनाको तलबसमेत दसैं खर्चका  नाममा दिने चलन छ । खान, पिउन, लगाउन जस्ता आत्मसुख र मनोरञ्जनका सम्पूर्ण प्रक्रिया यो पर्वमा अपनाइन्छ । प्रायः विश्वका समस्त हिन्दुहरु देवीदुर्गाको अराधना र पूजा गर्छन् ।

मिथिलाञ्चलमा पनि विशिष्ट महत्व र परम्पराका रुपमा दुर्गा पूजा गरिन्छ । निजी र सामूहिक रुपमा मनाइने यो पूजामा आफ्नो घरमा दुर्गास्थापना वा फोटो राखेर विधिपूर्वक दुर्गापाठ गर्ने गरिन्छ । आफ्ना घर परिवार र छोराछोरीको कल्याणका लागि घरका मुली व्यक्तिले अनुष्ठान गर्छन् । यसरी अनुष्ठान गर्दा पुरोहितलाई समेत बोलाएर विधिपूर्वक गराउने चलन छ ।

सामुहिक दुर्गापूजा गर्दा गाउँका भद्रभलाद्मी बसेर यो पूजाको निर्णय गर्ने गर्दछन् र सोही अनुसार गरिन्छ ।  हिमाल, पहाड र तराइका ग्रामीण क्षेत्रसहित जनकपुरधामका प्रसिद्ध राजदेवी मन्दिर, मधुवनी (विहार)का प्रसिद्ध दुर्गास्थान, सप्तरीको प्रसिद्ध सखरा भगवती आदि शक्ति पीठहरुमा दुर्गामाताको सामुहिक पुजाआरधना गर्ने चलन पनि छ ।

सामुहिक पूजा गर्न आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन मूर्ति स्थापना गरिन्छ । जुन मूर्तिमा पहिले आँखा राखिएको हुदैन । सप्तमी पूजा गरेपछि मात्र मुर्तिमा आँखा राख्ने गरिन्छ । द्वितिया तिथिमा रेमन्त, तृतियामा सरस्वती, चतुर्थीमा गणेश, पञ्चमीमा कालिका, षष्ठिमा गज(इन्द्र) भगवानको पूजा गर्ने गरिन्छ । त्यस दिन बेलुका बाजा गाजासहित पहिले नै  निर्धारण गरिएको बेलको रुख नजिक सामुहिक गीतसहित भजन गाउँदै भक्तजनहरु जाने गर्दछन् । यसबेला सर्वप्रथम रुखको पूजा गरिन्छ । रुखको एउटै हाँगामा फलेको जोडा बेललाई रातो कपडामा बाँधेर बेलको निमन्त्रणा दिने गरिन्छ । त्यस पछि दोस्रो दिन प्रातःकालमा बाजागाजा र नाँचगान गर्दै बेल तोडने र जोडी वेल ल्याउन पालकी लगिन्छ । शिव, पार्वती भनेर विश्वास गरिने दुबै बेललाई आमन्त्रण दिने हतियारले एक्कै चोटी काटिन्छ । त्यपछि वेललाई पालकीमा राखेर पूजास्थलसम्म लगिन्छ । पछि दुवैलाई प्रतिमा घरमा राखिन्छ । अष्टमी प्रारम्भ भएपछि उक्त  बेललाई डन्डीमार्फत दुर्गाको आँखा बनाइन्छ । अर्थात् पूर्ण आकार र रुपमा दुर्गाको जन्म हुन्छ । अष्टमीमा बलि प्रदान गरिने गरिन्छ । पहिला कुम्हरको बलि दिने गरिन्छ र त्यसकोपछि मात्र खसीको बलि दिने गरिन्छ ।

षष्ठिपछि सप्तमी दिन नव पात्रको पूजा गरिन्छ । भगवतीको पूजाको साथै बाहनको पनि पूजा हुन्छ । अष्टमीदेखि दशमीसम्म आफुले कबुल गरेअनुसारको पूजा सामग्री चढाएर पूजा अर्चना गर्ने परम्परा छ । घटस्थापनादेखि दशमीसम्म निरन्तर दीप प्रजज्वलन गरेर दुर्गा पाठ गर्ने गरिन्छ । घटस्थापना गर्ने समयमा कलशको तलतिर जौँ उमार्न राखिएको हुन्छ जुन ठूलो भइसकेको हुन्छ र त्यसलाई जयन्ती भन्ने गरिन्छ । पण्डितजीहरुद्वारा जय मंगलाकाली भ्रदकाली कपालनी, दुर्गाक्षमा शिवाधात्री स्वाहा स्वधा नमस्तुते ...’ मन्त्रको उच्चारण गरेर जयन्ती  काटेर प्रसादका रुपमा वितरण गरिन्छ ।

दुर्गापूजाको लोक परम्परा

दुर्गा पूजा मिथिलाञ्चलमा अलिक छुट्टै किसिमले पनि मनाउने गरिन्छ । अन्य बैद्धिक विधि पूर्वक गरिने पूजा अर्चनाका साथै लोक परम्परा अनुसार ग्रामीण महिलाद्वारा दुर्गा पूजा मनाउने अर्को बेग्लै आकर्षक रीतिरिवाज यस क्षेत्रमा विद्यमान छ । जसलाई झिझिया भनिन्छ । ग्रामीण महिलाहरुले मनाउने यो परम्परागत स्तुति नृत्य स्वयं आफूमा रोमाञ्चकारी र आकर्षक हुने गर्दछ । झिझिया मिथिलाका अधिकांश क्षेत्रमा उल्लासका साथ कलस स्थापना गरेदेखि दशमी तिथिसम्म मनाइन्छ । यसमा ५ देखि १५–२० जना केटीहरुको एउटा टोली हुन्छ जसमध्ये दुई जनालाई विशेष मानेर उनीहरुको टाउकोमा कलश राखिएको हुन्छ । जसमा असंख्य प्वालहरु वनाइएका हुन्छन् । कलशको घाँटीमा राखिएको घटमा आगो राखि त्यसमा समय–समयमा मट्टीतेल थप्ने गरिन्छ । त्यसो गर्दा आगोको ज्वाला दन्किएको हुन्छ ।

तिनै केटीहरुमध्येले कलश लिएर विशेष तालमा नाच्ने गर्छन् । त्यसक्रममा विभिन्न किसिमका गीतहरु गाँउदै गाँउका भलाद्मीहरु घर–घरमा गई ‘झिझिया’को पूर्णाहुतीको लागि चामल पैसा माग्छन् । यसरी मागेका रुपैयाँ र चामलको अन्तिम दिन अर्थात् दशमीका दिन धुम–धामका साथ भोज गर्दै नाँचगान गरेर ‘झिझिया’ विसर्जन गरिन्छ । गाँउमा यस्ता टोली धेरै पनि हुन्छन् ।

यसक्रममा जनकपुरको राम मन्दिरस्थित सुप्रसिद्ध शक्तिपिठ राजदेवी माताको पूजा आकर्षक र अलौकिक ढङ्गले गर्ने गरिन्छ । घटस्थापनादेखि अष्टमीसम्म पूजा अर्चना गर्ने महिला एवं पुरुषहरुको करिब एक किलोमिटर लामोपंक्ति आफैमा रोमाञ्चक हुन्छ । अष्टमी तिथिमा हजारौँ बोकाको बलि दिने चलन छ ।

 


कानुन बनाउने नै कठघरामा, पाँच जना सांसद निलम्बनमा

प्रतिनिधिसभाका तत्कालीन सभामुख कृष्णबहादुर महरासहित पाँचजना सांसद पक्राउ परेका छन् । विभिन्न आरोपमा मह

मिर्चैयामा सांसद साहको रिहाइको माग गर्दै राजपा नेपाल आन्दोलित

गणेश कुमार शर्मा सिरहा,असोज २९ गते । सिरहामा सांसद प्रमोदकुमार साहको रिहाइको माग गर्दै राजपा नेपाल आन्दो

थानकोट–नागढुङ्गा सुरुङमार्गः कात्तिक पहिलो साता शिलान्यास गरिने

काठमाडौँ उपत्यका भित्रिने मुख्य नाकाका रूपमा रहेको थानकोट–नागढुङ्गामा निर्माण हुन लागेको सुरुङमार्ग

जय गणेश मिडिया प्रा.लि. धनगढीमाई–५, सिरहा द्वारा संचालित

हाम्रो टिम

प्रवन्धक निर्देशक

सन्तोष कुमार साह


प्रधान सम्पादक

हिरा लाल चौधरी


सम्पादक

श्याम सुन्दर साह

 

बिशेष सम्वाददाता

गणेश कुमार ठाकुर

नरेश चन्द्र बरबरिया


विज्ञापनको लागी

महेश प्रसाद चौधरी

सम्पर्क

धनगढीमाई–५, सिरहा, नेपाल

९८०१५१३००४, ९८५२८३३२०४

संस्था दर्ता नं.

सूचना विभाग दर्ता नं. ८८८/२०७५/०७६

प्रेस काउन्सिल दर्ता नं.: २२११/२०७४/०७५

कम्पनी दर्ता नं.: १५११५३/२०७२/०७३

पना नं.: ६०४२७८२५२